TL PreporuciBanner 670x90 Animated 15.02

Čovek se negde morao roditi

  • Objavljeno u kultura
Čovek se negde morao roditi

Muzejski djelatnici ne djeluju usamljeno, nego u odličnoj saradnji s vladinim i nevladinim ustanovama i organizacijama, s travničkim glumcima, muzičarima, piscima, slikarima... spominje se i izgovara Andrićevo ime „tamo gde su zaboravljena imena tolikih sultana, vezira i begova“

ENES ŠKRGO

PROMETEJ.BA

„Upitan, prilikom jedne posete Travniku, da li bi to mogla biti njegova rodna kuća, Andrić je svojim smislom za rečenice koje govore i premnogo i premalo rekao: 'Čovek negde mora da se rodi.'“

To je napisao Miroslav Karaulac, najprilježniji biograf Ive Andrića [1], pisac za kojeg se u adoracijskom duhu kaže da je o nobelovcu znao više nego ovaj o samome sebi.

U eseju „Ivo Andrić-crvena marama u političkoj areni“, poglavlju nazvanom „Neke biografske činjenice i njihovo simboličko značenje“, čitamo: „Treba reći da je i sam Andrić doprineo misteriji koja se plela oko njegovog mesta rođenja. Jednom prilikom postavljeno mu je direktno pitanje: 'Gospodine Andriću, da li je kuća u Travniku, koja nosi tablu sa vašim imenom, u stvari kuća u kojoj ste rođeni?' Kažu da je na to odgovorio: 'Čovek negde mora da se rodi.'

Esej je djelo Celie Hawkesworth, autorice prevoda romana Travnička hronika, koji se smatra najboljom prevoditeljskom verzijom djela o konzulskim vremenima u engleskom govornom području.

Nalik proročanstvu, ispisane s pronicljivošću vidovnjaka, trepere Andrićeve riječi:

„Biti pisac znači postaviti između sebe i ostalih ljudi brdašce štampane hartije i čitavu planinu od netačnosti i nesporazuma.“

Kao u kakvoj komediji zabune tome su ponekad doprinosili i ponajbolji poznavatelji njegovog životopisa i književnog djela, i u nastojanju da se bar djelimično koriguje jedan nesporazum, ispravi jedna kriva Drina [2], ovde ćemo navesti Andrićev autentični iskaz, zabilježen od sarajevskog književnika Ljube Jandrića, njegovog prijatelja i pratitelja u poznim godinama života:

„Sarajevo, četvrtak, 12. oktobar 1972.

Onda je došao i susret sa Travničanima i Višegrađanima. Andrić je veoma raspoložen. Smije se, rado odgovara na pitanja svojih zemljaka, prisjeća se uspomena iz djetinjstva i kasnijih dana. U jednom trenutku izbilo je na vidjelo i ono jedva primjetno rivalstvo u svojatanju - ko mu je bliža svojta: Travnik ili Višegrad? A kad neko pomenu mjesto rođenja, Andrić na to reče u šali:

Šta ćete, čovek se negde morao roditi!“

Na cijenjenom web portalu Prometej u augustu 2017. godine objavljen je tekst „Travnik-grad koji je zaboravio najvećeg kojeg je iznjedrio“. Autorica Zemka Šušić ispisuje lament nad društvenim tretmanom i statusom Ive Andrića u lokalnoj zajednici njegovog rodnog Travnika. Vidno dobronamjeran, ovaj kritički osvrt podsjeća na glavni motiv filma „Englez koji se popeo na brdo, a sišao s planine“ u kojem stanovnici sela u Walesu nastoje da vrh jednog brda donošenjem kamenja povise taman toliko da zadrži status planine. Tako se planina nesporazuma o kojoj je pisao Andrić povisila za još jedan kamen.

Ovaj tekst nije demant autoricinih teza, niti predstavlja polemički odgovor. Namjera je da se postavi nekoliko pitanja i saopšti nekoliko činjenica o Ivi Andriću. Trebalo bi reći da je glavna tema teksta, mjesto rođenja pisca, ponešto trivijalna, svakako marginalna, prilično nevažna u odnosu na njegovo književno djelo koje bi nas najviše trebalo zanimati. Iako to može izgledati dosadno i nepotrebno, pozvaćemo se na neka opšta mjesta iz biografije pisca, i izložiti nekoliko informacija o postojanju i djelatnosti Andrićevog muzeja u Travniku. Često se uviđa da posjetioci muzeja i čitalačka publika uopšte o opštim mjestima ne znaju gotovo ništa, i zato će, s ambicijom educiranja, biti spomenuti neki podaci za koje se mnije da su opštepoznati. A u stvari nisu.

Zemka Šušić piše o „takozvanoj Rodnoj kući Ive Andrića koja se nalazi u blizini centra grada. Zašto je Andrićeva rodna kuća proglašena tamo gdje on nije rođen? Zar je zaista nedopustivo da nobelovac bude rođen u malom mjestu Dolac nadomak grada?“

Pogledajmo šta o tome kažu dokumenti i biograf Karaulac.

„Andrić je rođen 9. oktobra 1892. u Travniku, prilikom jednog, danas neuhvatljivog, putovanja njegove majke rodbini koja se nalazila u okolini Travnika. Pejići su živeli u jednom zaseoku Doca - Grahoviku, i po svoj prilici Andrićeva majka je bila kod njih u poseti pa se odatle u ranijim Andrićevim biografijama i provlačio podatak – čija osnovanost nam umiče – da je rođen u Docu. Prema matičnoj knjizi rođenih [3], koja se nalazi u župnom uredu u Travniku, Andrić je rođen u Ulici Zenjak – podatak sve do šezdesetih godina više-manje nepoznat.[4]Ali kada je Andrićeva svetska slava stigla i do rodnog mesta, opština se rešila da potraži i obeleži kuću svoga znamenitog sugrađanina. U broju 13 stanovao je mesni trgovac Pero Zec koji je kuću kupio, kako se vidi iz gruntovne knjige, početkom 1940., od Ivana Antunovića, brata Tadijinog koji je u matici ubeležen kao kum na Andrićevom krštenju. Stari Zec se sećao da je slušao od Antunovićevih, i to u vreme Andrićevog uspona u diplomatiji, da je Andrić rođen u toj kući. Želeći da ovu kuću preuredi u spomen dom, opština je 1970. otkupila kuću.

Podatke o rodnoj kući dopunio je i fra Rastko Drljić:

'Kad god idem u Travnik, svratim u Zenjak br. 13 – danas tu stanuje stari Pero Zec. Tvoja rodna kuća – koju sam pronašao a drugi o tome 'šlabikali'.

'Dok je pokojni Zec stanovao u tvojoj rodnoj kući iza II. svjetskog rata ja sam se često puta odmarao s njim na minderu gdje je sjedila tvoja pokojna mama!' (iz fratrovih pisama 1961. i 1974. godine).

* * *

Abdulah Avdo Maglić obavljao je dugi niz godina najodgovornije društveno-političke dužnosti i funkcije u Travniku. Po službenom zaduženju, bio je neka vrsta „oficira za vezu“između pisca i njegovog rodnog grada. Susretao se s njim u Travniku, Sarajevu i Beogradu od 1948. godine sve doAndrićeve smrti 1975. godine. U zabilježenim sjećanjima[5] Maglić kazuje: „Kada sam otišao u Beograd kod Andrića da ga upoznam o zamisli za adaptaciju i namjenu njegove rodne kuće, on je bio protiv toga, ljutito je rekao: „Kakav muzej ?!“[6] Tada nastupa andrićevska atribucija Travničana iz Priče o vezirovom slonu i Travničke hronike – najmudriji ljudi u Bosni: „Druže Ivo, nismo imali namjeru da gradimo muzej, nego da to bude biblioteka, i da tu smjestimo prije svega ona djela koja ste Vi napisali, a posebno ako mognemo da imamo i ona djela koja su štampana u drugim državama“. Tihi čovjek biblioteka, kako ga portretira jedan pseudodisident, onaj koji daruje milion dolara od Nobelove nagrade za bosanskohercegovačke knjižnice, morao je pokleknuti pred magičnom riječi - knjiga.

1971. godine počeli su radovi na rekonstrukciji objekta. Kuća je bila u dosta trošnom stanju i nije se mogla preurediti za muzejske namjene. Odlučeno je da se sruši i ponovno sagradi s istovjetnim arhitektonskim principima i građevinskim materijalima na osnovu idejnog projekta arhitekte inžinjera Nedeljka Rosića iz Sarajeva. Otkupna cijena kuće, idejni projekat, rekonstrukcija i opremanje enterijera koštala je oko 2,5 miliona dinara, a finansijska sredstva obezbjedila je Skupština opštine Travnik uz pomoć dotacija iz Fonda za kulturu SR BiH. Na uređenju stalne izložbene postavke književnog fonda učestvovala je Miroslava Miljanović, viši kustos Muzeja književnosti BiH. Pozdravnim govorom 30. augusta 1974. godine Spomen muzej Rodnu kuću Ive Andrića svečano je otvorio Abdulah Maglić, predsjednik Izvršnog odbora Skupštine opšine Travnik. Svečanosti je prisustvovao Ljubo Jandrić:

„Posjetio sam i Travnik i prisustvovao otvaranju obnovljene Andrićeve rodne kuće. Bila je to prava svečanost. Ali od svega je najdublji utisak na mene ostavila sama kuća iako je ponovo podignuta: onaj zemljani pod u sobi u prizemlju, starinsko ognjište, kolijevka i drugi kućanski predmeti, zatim izloženi Andrićevi rukopisi, pa Đuraševićeva izložba fotografija na gornjem spratu i biblioteka sa mnogim Andrićevim izdanjima - sve je to djelovalo impresivno, jer je urađeno s mjerom i ukusom. Dok Andriću govorim o tome, teško nalazim prave riječi. On me pažljivo sluša, klima glavom i smješka se.

Hvaleći mene – veli – Travničani pomalo hvale i sami sebe. Ne zameram im. Sva je Bosna slična Travniku. Uostalom, ceo Balkan je takav.“

Na dan smrti Ive Andrića 13. marta 1975. godine Zavičajni muzej Travnik predložio je Skupštini opštine Travnik da se Spomen muzej preimenuje u Memorijalni muzej Rodnu kuću Ive Andrića. Pod tim nazivom djeluje sve do danas kao depandans Zavičajnog muzeja Travnik.

* * *

Za muzejske djelatnike i sve one koji pokazuju zanimanje za život i delo Ive Andrića bilo bi poželjno i svrsishodno da autorica Šušić ukaže na izvore i građu na osnovu kojih izriče tvrdnju kao apodiktički sud da je Andrić rođen u Docu. Tačno je da u različitim knjigama, enciklopedijama, na internetu... postoji podatak da je pisac rođen u tom starom prigradskom naselju zanatlija, ali to je, kako kaže Karaulac, podatak čija osnovanost nam umiče. Istina, stogodišnji dolački starac Matek Matišić sve do prije nekoliko godina svakome ko bi ga htio slušati rado je govorio i pokazivao temelje neke kuće u Docu tvrdeći da je Andrić baš tu rođen, a to je kazivao kao da je bio očevidac rođenja.

Ljudi se radije povode za trivijalnostima, u Andrićevom slučaju pseudodilemi: Zenjak mahala ili Dolac, premda to nema nikakvu važnost za doživljaj i razumijevanje njegovog književnog djela. Po svemu sudeći apokrifno mjesto Andrićevog rođenja, Dolac ostaje topos sumnje, propitivanja ili izričitog prihvatanja. Na to se naslanaju stare i neke novije teorije zavjere o tome ko je bio „stvarni“ otac Ive Andrića, ali o toj „temi“ ovde svakako neći biti ništa rečeno.

* * *

Autorica Zemka Šušić piše: „Dio grada koji ipak čuva uspomenu na našeg velikana je sprat kuće poznat kao Spomen muzej književnog nobelovca Ive Andrića i njemu zaista treba odati zasluženo priznanje.“ Neka nam bude dozvoljeno da u duhu ove apologije kažemo da se Memorijalni muzej afirmisao kao najreferentnije i najrelevantnije mjesto u BiH za upoznavanje života i književnog djela nobelovca. Muzejski postav, zbirke i biblioteku osim turista posjećuju i konsultuju istraživači, doktoranti, studenti, novinari, umjetnici iz raznih dijelova svijeta. No, u kontekstu autoricinog stava o oktobrima u Travniku kao vremenu prisjećanja na zavičajne i književne veze pisca s rodnim gradom, odnosno autoricine aluzije na kulturnu manifestaciju „Andrićevi dani“, i ostalim mjesecima u godini kao dobu zaborava i posvemašnje šutnje o piscu u vezirskom gradu, iz perspektive muzejske djelatnosti mogli bismo reći da to nije baš tako. Andrićev Memorijalni muzej nije samo stalna izložbena postavka. Na web i facebook stranici Zavičajnog muzeja Travnik možete pregledati arhivu događaja i steći uvid u zaista bogatu i opsežnu djelatnost tokom cijele godine. Ovde želimo navesti tek nekoliko programskih sadržaja koji se kontinuirano priređuju u Travniku i dio su stalne muzejske turističko-kulturološke ponude:

- Pozorišna predstava „Nobelovac i Travnik“ (Ivo Andrić: život, literatura...)

- Turistička tura „Travnička hronika“ (tragovima romana nobelovca Ive Andrića)

- Scenski kolažni program o nobelovcu Ivi Andriću „Sve moje je iz Bosne!“

- Pozorišna predstava „Dram radosti“ (životopis nobelovca Ive Andrića)

U produkciji i prezentaciji ovih i drugih programskih sadržaja muzejski djelatnici ne djeluju usamljeno, nego u odličnoj saradnji s vladinim i nevladinim ustanovama i organizacijama, s travničkim glumcima, muzičarima, piscima, slikarima... spominje se i izgovara Andrićevo ime „tamo gde su zaboravljena imena tolikih sultana, vezira i begova“.

I ne samo u Travniku, ne samo u BiH, nego i u Grazu, Leipzigu, Münchenu, Salzburgu, Neuchâtelu...

* * *

U potrazi za nesvakidašnjim događajima u Travniku autorica Zemka Šušić napisala je pomalo neprecizan i nespretno izrečen žal o odnosu Travnika i Travničana prema Andriću. Zaista, ni grad ni građani još uvijek nisu u potpunosti shvatili simbolički kapital kojeg imaju u kontekstu životnih i književnih veza pisca s rodnim gradom. O tome bi se mogao napisati zaseban esej ili studija slučaja. Jedan dokument nastao u okviru Zavičajnog muzeja Travnik, idejni elaborat „Ivo Andrić kao kulturološki i turistički brend Travnika“ mogao bi poslužiti kao putokaz da to doista razumiju i počnu djelovati i živjeti oslonjeni na to.

Šta ćete, čovek se negde morao roditi!

Enes Škrgo

kustos Memorijalnog muzeja Rodna kuća Ive Andrića

Marketing

 

  cinestarskola liderstvafotbhmbhmagazin