TL PreporuciBanner 670x90 Animated 15.02

Travnik i Jevreji

  • Objavljeno u kultura
Travnik i Jevreji

Prva židovska obitelj, Morda Artijasa, došla u Travnik 1660. godine, i da je Židova u ovome gradu 39 godina kasnije, 1699. bilo 46 Židovi su 1762. osnovali svoje groblje na Bojni, od 1768. imali su svoju Židovsku općinu, poslije sarajevske najstariju, koja je krajem XIX stoljeća bila i najmnogoljudnija u Bosni i Hercegovini, te da je 1879. godine Židova u Travniku bilo 375. Sredinom osamnaestog stoljeća sagradili su sinagogu, koja je, neodržavana i urušavana 28. kolovoza 2008. i srušena, i sada taj prostor, umjesto spomenika jednog vremena, te vjere i kulture Židova u Travniku, „krasi“ omanji trgovački centar.

A Židovi u Travniku isticali su se čestitošću, sposobnošću, obrazovanjem, uspješnošću. Kada je 1882. godine otvorena Nadbiskupska gimnazija upisano je i 47 učenika Židova i židovska djeca pohađala su ovu uglednu obrazovnu ustanovu sve do 22. listopada 1944. kada su Travnik porobili partizani, zabranili rad Gimnazije. Prvi ljekar Židov u Travniku bio je Leopold Glil, a slijedili su istaknuti liječnici – specijalisti, dr. Sigmund, Švajger, dr Leopold Kufer dr. Fisel Rozencvajg čije ime prezime i sada kod starijih u Travniku, pa i na širem području, simboliziraju vrhunske liječničke sposobnosti. U Travniku je radio čak 50. godina… Istaknuti poduzetnici bili su Josef Baruh, Salomon Altarac.., obrtničke obitelji Maestro, Altarac, Kanfarit, Salom, Pinto, Gaon, Atijas…, poznate i ugledne obitelji Levi, Konforte, Albinun, Finci, Papo, Salomon… i niz drugih ljekara, apotekara, profesora, arhitekata pravnika, odvjetnika, veterinara, zubara…,koji su radom, znanjem, stručnošću i sposobnošću, poštenjem…, Travnik bogatili, obogatili i davali mu dodatno vrijedni pečat koji se ne bi smio izbrisati.

Prije par godina pokušalo se raditi na tome da groblje na Bojni bude uređeno, no stalo s ena tome pokušaju. 

U Travniku je od 1768. godine postojala Jevrejska opština. Ova opština je poslije sarajevske Jevrejske opštine bila najstarija, a do kraja XIX vijeka i po broju članova bila i najveća jevrejska opština u Bosni i Hercegovini. Ona je već 1769. g. imala svoju sinagogu. Travnik je već tada imao razvijenu privredu i dobre uslove za život i rad. ,,Od godine 1699. stanovnici Travnika nisu bili samo muslimani, pojavliuju se i druge konfesije hrišćani i Jevreji".46


Nobelovac Ivo Andrić u svome romanu „Travnička hronika" spominje, kada je prvi francuski konzul 2an Baptist Etjen Davil sa svojim pomoćnikom Pukvilom došao u Travnik, odsjeo je u kući Josifa Baruha, najbogatijega i najuglednijeg Jevrejina u Travniku jer velika kuća koja se opravljala za francuski konzulat nije još bila gotova.


Kada se razbolio sin francuskog konzula, bili su pozvani svi Ijekari, kao i oni koji se nazivaju Ijekarima i koje svijet za takve smatra. Među njima bio je i travnički apotekar Mordo Atijas.
Atijasi su najstarija jevrejska porodica u Travniku. Tu žive od 1660. godine. Uvijek se po jedan iz porodioe bavio lijekovima i ljekarstvom. Koliko se zna o njihovoj porodici, i stari su im, dok su još živjeli u Španiji, bili Ijekari i apotekari. Fra Luka Dafinić bavio se ljekarstvom i bio prijateij Mordin.

Najstarije groblje na Bojni postoji od 1762. godine, od kada postoje i najstariji spomenici.


U Travniku je za vrijeme osmanske vlasti bilo samo Sefarada. Poslije okupacije dolaze i Aškenazi. Poslije učestanih požara u Sarajevu, naročito onog od 1697. g., što ga je prouzrokovao Eugen Savojski, znatno je porastao broj stanovnika, pa i Jevreja, u Travniku. U Sarajevu je bilo još velikih požara u godinama 1694, 1696, 1697, 1874. itd. Oni sarajevski Jevreji koji su stradali od požara, tražili su i dobili utočište kod svojih rođaka u provinciji. Oni su ih rado i svojski prihvatili i pomagali, dok se ne bi snašli i osposobili za saroostalno privređivanje.
Prvi Ijekari sa diplomom doktora medicine koji su došli sa okupatorskom vojskom bili su Aškenazi iz Galicije. Prvi civilni ljekar u Travniku je bio dr Leopold Glik. Iza njega dolazi dr Bernard Zanderer (1851—1928. g.) okružni Ijekar u Travniku i sanitetski inspektor. Dr Giik, osim dermovenerologije, bavio se otkrivanjem lepre I drugih zaraznih bolesti.


U mlađim godinama dr Zauderer se bavio i studijom folklora. Umro je u Travniku kao penzioner 1928. godine. Dr Sigmund Švajger vrstan hirurg, živ'io je u Travniku 20. g.
Dr Fišel Rozencvag bio je primarijus Opštinske bolnice. On je radio u Travniku preko 50 godina.


Dr Leopold Kaufer bio je hirurg. Poslije II svjetskog rata hirurg Vojne bolnice u Sarajevu, zatim prof. Hirurgije na Medicinskom fakultetu u Sarajevu.
Po popisu od 15. juna 1879. godine u Travniku je bilo 375 Jevreja. Oni su ispoljavali vanredne sposobnosti u pojedinim granama privrednog života. Pronicljivi i poletni, tražili su puteve i načine za svoj opstanak u samostalnom radu i privređivanju. Jevreji su živjeli sa ostalim stanovništvom Travnika u dobrim i mirnim odnosima i uspostavljali korektne odnose. Zajednički su izgrađivali cjelokupni društveni i kulturni život grada. Aktivno su sudjelovaii u svim ekonomskoprivrednim manifestacijama grada i sredine.


Jevreji su svršavali osnovne škole i učili srpskohrvatski jezik. Kada je 1882. godine otvorena nadbiskupska gimnazija u Travniku, mogli su se upisati i učenici drugih konfesija, „osim Katolika u gimnaziji je bio i veći broj Jevreja".47


Gimnazija je znatno doprinijela da su travnički Jevreji dobili ubrzo i svoju prvu inteligenciju, školovanu na fakultetima. Oni su vrlo rano imali svoje Ijekare, profesore, pravnike, veterinare, šumare, zubare, apotekare, ekonomiste itd.


Prvi travnički Jevreji bavili su se trgovinom i zanatima. Trgovačka radnja je obično ostajala od oca sinu ili zetu. Bilo je i nekoliko radnji na veliko npr. manufakturna radnja Salamona Altarca. Trgovina pomodnom robom Zadika Levija, Mojsija Fincija, Avrama Kalderona „Mamića". Veliki trgovci dobavljali su robu iz Beča, Trsta i Pešte. Ostali su bili mali trgovci, koji su dobivali robu na kredit, pa je preprodavali. Najstarije jevrejske porodice u Travniku bile su: Maestro, Altarac, Konforti, Salom, Kalderon, Pinto, Gaon, Atijas i dr.
Zanatlije su svoje zanatske radnje nasljeđivali od roditelja ili srodnika. Većinom su imaii mnogo djece i bili siromašni. Bili su: liimari, krojači, terzije, ćurčije, sarači, opančari, brijači, obućari. Moderan krojački zanat izučio je Mošo Salom, Mordin.


Do prvog masovnog hapšenja travničkih Jevreja, njihovog ubijanja i odvođenja u koncentracione iogore došlo je u prvoj polovici avgusta i septembra 1941. godine.
Travnički Jevreji odvedeni su u logor u Kruščicu (kod Travnika). Tu su odvođene i neke grupe sarajevskih Jevreja. Početkom septembra u Krušćici je bilo oko 1500 Jevreja. Ovaj broj Jevreja u Kruščiei zabrinuo je ustaške vlasti u Travniku. Iskrsli su problemi njihovog smještaja i ishrane. Da bi ove probleme ublažili, ustaše su logoraše mučili glađu i teškim fizičkim radom, a zatim ih ubijali.


Kada se u Sarajevu saznalo o njihovom životu sarajevska Jevrejska opština počela je logorašima slati pakete. Ali, na žalost, nijedan paket logoraši nisu primili. Ustaše su ove pakete prodavale po gradu, a novac zadržavale za sebe. Poslije je slana gotova hrana kolima iz Sarajeva u Kruščicu.


Na intervenciju Tusuna, koji je lično otišao u Zagreb Eugenu Kvaterniku Didi, ubrzo je iz Žagreba stiglo naređenje da se svi Jevreji iz Kruščice transportuju u Jasenovac.
Original izvještaja Nikole Tusuna Eugenu Kvaterniku od 19. septembra 1941. godine nalazi se njegovom krivičnom spisu (Arhiv O. S. Sarajevo K. O. 70/45). Osim u logor Jasenovac, travnički Jevreji slani su u logor Stara Gradiška, a žene u logor Dakovo.


Napredna omladina uključila se od početka u borbu, ali je većina ijzginula. Poslije rata vratilo se u Travnik 16 Jevreja. Iz ustaškog logora Jasenovac uspjelo je samo dvojici travničkih Jevreja da se spasu bijegom, a to su Josef Konforti i Jerko Gaon. Danas u Travniku nema Jevreja.


Na Jevrejskom groblju u Travniku 30. septembra 1979. godine svečano je otkriveno „Spomen obilježje". Prisustvovao je veliki broj bivših Travničana, predstavnika društvenopolitičkih i boračkih organizacija i sarajevskih Jevreja. Iz Sarajeva je na ovu svečanost došio 60 Jevreja. Ovo ,,Spomen obilježje će upozoravati i podsjećati na sve strahote koje donose ratni sukobi među državama i narodima i da svim budućim generacijama utvrđuje uvjerenje i neophodnost mira i sloge među narodima, za bratstvo, jedinstvo i ravnopravnost sviju Ijudi i naroda" — rečeno je tada.

12669701 1678016845810437 8319388694704892346 n

senoworks